中国“龙”与西方神话中的“drako”


“龙”,是中国古代传说中的神异动物,通常译为世界语的“drako”。其实“drako”和中国的“龙”并不对等。

中国“龙”的形象是在历史发展的过程中逐步形成的。我们今天看到的“龙”的形象,在宋代罗愿写的《尔雅翼》中就有具体的介绍:“‘龙……角似鹿,头似驼,眼似兔,项似蛇,腹似蜃,鳞似鱼,爪似鹰,掌似虎,耳似牛。’”中国“龙”的形象,简直就是一幅“动物大全图”,它几乎把软体动物、鱼类、爬行类、鸟类和哺乳类的某些特点都集于一身。但就总体形象来看,中国“龙”应该是个爬行动物。
“drako”的形象,《世界语插图大词典》(PIV)是这样描绘的:“drako: fabela besto, kiun antikvuloj imagis kun flugiloj, ungegoj kaj serpenta vosto”(古人想像中的神兽,有翅,巨爪蛇尾)。“drako”有翅,中国“龙”无翅,这是两者形象上的主要区别。

“drako”一词源于希腊语的“drakon”,原义是“看守”。英语的“dragon”也和世界语的“drako”一样,来源于希腊语。百年版的《布留沃英文成语与寓言词典》在“dragon”一词的释文中指出:”In classical legend the idea of watching is retained in the story of the dragon who guards the golden apples in the garden of the Hesperides, and in the story of Cadmus. (在古希腊传说中,“看守”的概念被保留在金苹果园的守护者龙的故事中和卡德摩斯的故事中)。PIV在“drako”词条中也举了这样的例语:la ~o, kiu gardis la Orfelon (看守金羊毛的龙)。这取材于希腊神话中伊阿宋(Jazono)在美狄亚(Medea)的帮助下偷取金羊毛的故事, “drako”就是作为守护神出现在这个故事中的;而中国“龙”,众所周知,是主水之神。这是这两种神兽职能上的区别。

在中国,提起龙会使人产生一种崇敬之情,因为它是至高无上的帝王的象征。而“drako”的象征意义,据世界语版《圣经·新约》《启示录》第十二章第九节上说:“Kaj ĵetiĝis malsupren la granda drako, la antikva serpento, nomata Diablo kaj Satano, la trompanto de la tuta mondo.”(大龙就是那古蛇,名叫魔鬼,又叫撒旦,是迷惑普天下的;它被摔在地上)。《PIV》在“drako”词条中提到的“jen granda ruĝa drako, havanta sep kapojn kaj dek kornojn”也正是《圣经》中的七头十角大红龙。这是两者象征意义上的区别。

“龙”与“drako”的文化渊源不同,形象有别,神话中的职守各异,象征意义相悖。我们在阅读世界语原文作品和从事翻译工作时应注意加以区别。否则,作为尊贵的帝王象征的“龙”,在西方读者的心中在是不会引起相同的联想的,有时甚至相反,因为“drako”对他们来说只是“魔鬼”的象征。

由此可见,如何将汉语中的“龙”译成世界语乃至西方语言,是一个值得探讨的问题。


 

应重视中西词语中文化因素的比较研究


我赞同Wen Jingen先生的看法:现在问题不太大了。这是经过多年的东西方文化交流的结果。那篇旧文是20多年前写的,并不完全代表我现在的观点。但我仍然对最初是在什么时候,由谁在什么情况下或在什么著作中将中国“龙”译为西方语言中相当于世界语“drako”这个词很感兴趣。在现代汉语中,“龙”这个字已经演化为三个义项:

龙 [lóng] ①(传说中的动物) drako ②(皇帝的象征) la drako kiel la simbolo de la imperiestro; de la imperiestro; imperiestra: ~袍 imperiestra robo / ~床 la imperiestra lito ③(古代某些爬行动物) grandega reptilio ne plu ekzistanta: 恐~ dinosaŭro

汉语中有关龙的词语极多,这些词语绝大多数都与中华文化有紧密的联系。由于长期编词典的缘故,我对凝结在词语中的文化内涵也产生了深厚的兴趣,并在这方面积累了一些资料,打算今后系统地进步中西词语中文化因素的比较研究。我拟将这种研究初步定名为“词语文化学”。这只是我的一个雄心勃勃的想法,能不能实现,就得看老天能不能给我我足够的时间和精力了。

下面是我收集到的有关“龙”的部分汉语词语及其世界语译语:


【摆龙门阵】 distre interparoladi; babiladi; paroladi pri ĉio sub la suno; rakonti historiojn
【笔走龙蛇】 drakoj kaj serpentoj sekvantaj la skriban penikon — fortika kaligrafa stilo
【变色龙】 ①〈动〉 kameleono ②(善于变化的人) politike ŝanĝiĝema persono
【才脱虎穴,又入龙潭】 el flamo sin eltiris, en fajron eniris (z); li trafis el sub pluvo en riveron (z); fali de la pato en la fajron; trafi de Scilo al Ĥaribdo (z); malfeliĉo malofle venas sole (z)
【苍龙】 la Verda Drako — ①(二十八宿中东方七宿的合称) kolektiva nomo por la orienta grupo (n-roj 1-7) de la konstelacioj en la antikva ĉina astronomio ②(凶神恶煞) malbona spirito
【藏龙卧虎】 (loko, kie ) sin kasxas drakoj kaj tigroj
【藏龙卧虎之地】 loko, kie sin kaŝas drakoj kaj tigroj — loko, kie troviĝas homoj de neordinara kapablo
【产运销一条龙】 la ĉeno de produktado-transportado-vendado; la kunordigita procezo de produktado, transportado kaj vendado
【长龙】 longa drako — longa vico da atendantoj; longa atendvico [starvico]
【车水马龙】 senĉesa fluo de ĉevaloj kaj kaleŝoj — intensa trafiko
【成龙配套】 instali kompleton da ekipaĵoj; kunigi la partojn por formi tuton; kompletigi sistemon de; havi kompletan sistemon da
【乘龙快婿】 bonega aŭ ideala bofilo
【螭】 (没有角的龙) senkorna drako
【登龙门】 supreniri sur la drakan pordegon — trovi potencan patronon aŭ trapasi la imperiajn ekzamenojn; eniri en sukcesan karieron kun la helpo de influa patrono
【地龙】 〈中药〉 tervermo; lumbriko
【点睛】 〈简〉(画龙点睛) doni vivecon al bildo de drako, metante pupilojn al ĝiaj okuloj
【独眼龙】 homo blinda je unu okulo; unuokululo
【二龙戏珠】 du drakoj ludantaj kun perlego
【附凤攀龙】 serĉi favoron ĉe potenca kaj influa persono; meti sin sub patronadon de eminentulo
【高压水龙】 akvokanono
【沟渠纵横,成龙配套】 la interkruciĝantaj kanaloj kaj kanaletoj formas kompletan irigacian reton
【海龙】 ①〈口〉(海獭) enhidro*; marlutro ②(杨枝鱼) singnato* (Syngnathus schlegeli)
【合龙】 fermo de digo [de akvobaraĵo]; kunigo de la du sekcioj de ponto
【虎踞龙盘】 kiel kaŭranta tigro kaj volviĝanta drako — grava strategia punkto
【虎踞龙盘今胜昔,天翻地覆慨而慷】 La nuno de l' "kaŭranta tigr'" superas l' estintecon. Entuziasm' ekbolas en renvers' de l' ter', ĉielo
【虎跃龙腾】 kiel saltanta tigro kaj leviĝanta drako — plena de vigla viveco
【画龙点睛】 doni vivecon al bildo de drako, metante pupilojn al ĝiaj okuloj — aldoni la tuŝon, kiu kvazaŭ vivigas la bildon; meti la lastan tuŝon al pentraĵo
【黄龙】 la ĉefurbo de la regno Jin (金),ĉefa rivalo kontraŭ la Suda Song-dinastio; ĉefurbo de malamiko
【火龙】 ①(连成一串的灯火) fajra drako — sinsekvo da lanternoj aŭ torĉoj ②〈方〉(从炉灶通向烟囱的倾斜孔道) aerkanalo de brika kuirforno al fumtubo
【剑龙】 〈古生〉 stegosaŭro*
【蛟】 same kiel蛟龙
【蛟龙】 inundodrako, mita besto kapabla estigi ŝtormojn kaj inundojn
【蛟龙得水】 kvazaŭ inundodrako en akvo — trovi la okazon montri siajn kapablojn; esti en sia elemento (z)
【矫若游龙】 potenca kiel fluganta drako; brava kaj forta kiel leono
【接龙】 (en kartludo aŭ domeno) fari sinsekvon
【今日长缨在手,何时缚住苍龙?】 hodiaŭ ni jam tenas en la mano longan ŝnuregon, kiam do ni ligos la Verdan Drakon?
【开龙头】 malfermi kranon
【开水龙头】 malfermi kranon
【恐龙】 〈古生〉 dinosaŭro
【快婿】 bofilo ——参见“乘龙快婿”
【来龙去脉】 origino kaj evoluo; la kaŭzoj kaj sekvoj de afero; la tuta procezo; la historio (de afero) de la komenco ĝis la fino
【老态龙钟】 kaduka; senila
【冷水龙头】 krano de [por] malvarma akvo
【梁龙】 〈古生〉 diplodoko
【林荫道上车水马龙】 sur la bulvardo estas intensa cirkulado
【麟凤龟龙】 la unikorno; la fenikso, la testudo kaj la drako (antaŭe nomataj la kvar vivaj estaĵoj laŭdire dotitaj per spirito) — virtaj induloj
【龙船】 drakoboato (ornamita boato forme simila al drako)
【龙床】 la imperiestra lito
【龙灯】 drakolanterno (lanterno en formo de drako)
【龙洞】 draka kaverno — stalaktita kaverno
【龙飞凤舞】 kiel flugantaj drakoj kaj dancantaj feniksoj — kaligrafaĵoj el suplaj kaj viglaj strekoj
【龙凤呈祥】 la drako kaj la fenikso alportas prosperon — prospera feliĉo; tre feliĉa okazaĵo
【龙肝凤胆】 raraj delikaĵoj
【龙宫】 la palaco de la Draka Reĝo
【龙骨】 ①〈动〉 sternumo de birdo ②〈中药〉 fosiliaj fragmentoj ③〈造船〉 kilo; rulkilo
【龙骨车】 drakosta akvoleva maŝino — norio
【龙睛鱼】 drakokula fiŝo (speco de ora karaso 金鱼 kun elstarantaj okuloj kaj granda vosto)
【龙驹】 〈书〉 drakeca ĉevalido — tre talenta junulo
【龙驹凤雏】 drakeca ĉevalido kaj juna fenikso — tre talenta junulo
【龙卷】 〈气〉 trombo
【龙口夺粮】 forkapti nutraĵon el la draka buŝo — rapidigi someran rikoltadon antaŭ la komenciĝo de ŝtormo
【龙马精神】 la spirito de drakeca ĉevalo — (kutime uzata por laŭdi viglan maljunan aĝon) freŝa kaj vigla en spirito
【龙盘虎踞】 kiel volviĝanta drako kaj kaŭranta tigro — grava strategia punkto
【龙袍】 robo kun brodita drako (portata de imperiestro); drakorobo; imperiestra robo
【龙蛇】 drakoj kaj serpentoj — kaligrafajo en suplaj kaj viglaj trekoj
【龙蛇混杂】 drakoj kaj serpentoj intermiksiĝas — bonaj kaj malbonaj homoj intermiksiĝas
【龙生九子】 la drako havis naŭ filojn kaj ĉiu el ili diferencas de la aliaj — fratoj naskitaj de la samaj gepatroj diferencas unu de alia
【龙生龙,凤生凤】 drakoj generas drakojn, feniksoj generas feniksojn — kia patro, tia filo
【龙虱】 〈动〉 ditisko; akvocimo
【龙潭虎穴】 profunda lageto de drako kaj kuŝejo de tigro — treege danĝera loko
【龙套】 ①(指戏装) kostumo kun drakaj desegnaĵoj portata de grupoj de soldatoj en tradicia opero ②(指演员) aktoro portanta tian kostumon en tradicia opero; statisto; figuranto; starrolulo ③〈喻〉 malgrava rolo
【龙腾虎跃】 kiel leviĝanta drako kaj saltanta tigro — plena de vigla viveco
【龙头】 ①(放水活门) krano ②〈方〉(自行车把) stirilo (de biciklo)
【龙头鱼】 〈动〉 harpodono* (Harpodon nehereus)
【龙王】 la Draka Reĝo (la Pluva Dio en ĉina mitologio)
【龙骧虎步】 draka prancado kaj tigra irado — majesta paŝmaniero; impona aspekto
【龙须面】 drakvangharaj nudeloj [vermiĉeloj, spagetoj] — tre maldikaj nudeloj [vermiĉeloj, spagetoj]
【龙血树】 〈植〉 draceno; drakarbo
【龙牙草】 〈植〉 agrimonio
【龙颜】 imperiestra mieno
【龙颜大悦】 la mieno de la imperiestro montras grandan plezuron [ĝojon]
【龙眼】 ①〈植〉 longan*-arbo; longan*-ujo (Euphoria longan) ②(指果实) longano*
【龙洋】 drakomonero (arĝenta monero kun la emblemo de volviĝinta drado, emisiita ĉe la fino de Qing-dinastio)
【龙吟虎啸】 drakoj kantas kaj tigroj blekas (dirata pri la hurlado de ventego, la muĝado de ondegoj, ktp)
【龙争虎斗】 batalo inter drako kaj tigro — arda batalo inter du egalfortaj kontraŭuloj
【龙钟】 〈书〉 kaduka; senila
【龙舟】 drakoboato (ornamita boato forme simila al drako)
【龙舟节】 la Drakoboata Festo
【龙舟竞渡】 drakoboata remkonkurso
【龙爪槐】 〈植〉 penda soforo (Sophora japonica var. pendula); drak-unga soforo
【陆龙卷】 〈气〉 tornado
【门前车水马龙】 en la korto svarmas vizitantoj
【攀龙附凤】 serĉi favoron ĉe potenca kaj influa persono; meti sin sub patronadon de eminentulo
【跑龙套】 ludi statistan rolon; ludi nur malgravan rolon; esti figuranto
【钱串子】 ①(过分看重金钱) monavida ②〈动〉(钱龙) miriapodo
【钱龙】 〈动〉 miriapodo
【强龙不压地头蛇】 potenca drako ne povas premi serpenton en ĝia nesto — eĉ potenca homo ne povas subpremi lokan tiranon
【禽龙】 〈古生〉 igvanodonto
【青龙】 ①(二十八宿中东方七宿的合称) kolektiva nomo por la orienta grupo (n-roj 1-7) de la konstelacioj en la antikva ĉina astronomio ②(道教所信奉的东方的神) la Verda Drako — la gardspirito de la oriento en taŭismo
【虬龙】 legenda malgranda drako kun kornoj
【群龙无首】 amaso da drakoj sen ĉefo — grupo da homoj senigita je sia ĉefo
【沙龙】 salono
【生龙活虎】 brava kiel drako kaj vigla kiel tigro — plena de energio; kun grandega energio
【石龙牙草】 〈植〉 drozero
【石龙子】 〈动〉 skinko
【水龙】 estinga akvotubo
【水龙骨】 〈植〉 akva filiko (Polypodium niponicum)
【水龙卷】 〈气〉 (akvo)trombo
【降龙伏虎】 subigi la drakon kaj dresi tigron — venki gigantajn fortojn [potencajn kontraŭulojn]
【太平龙头】 fajroserva hidranto
【天龙座】 〈天〉 Drako
【痛饮黄龙】 trinki vinon ĝis plena kontenteco [celebri venkon] en la konkerita ĉefurbo de la malamiko
【屠龙之计】 la arto de drakobuĉado — alta sed nepraktika arto; senutila lerteco
【鼍龙】 〈动〉 ĉina aligatoro (Alligator sinensis)
【望子成龙】 esperi vidi sian filon fariĝi drako (t.e. atingi sukceson en la mondo); esperi vidi sian filon sukcesi en la vivo [havi brilan estontecon]
【卧龙】 dormanta drako — talento en obskureco
【舞龙灯】 ludi drakodancon
【消防水龙】 konbtraŭincendia hoso*
【消治龙】 sulfatiazolo* (ST)
【亚洲四小龙】 la Kvar Draketoj en Azio
【叶公好龙】 la amo de Sinjoro Ye al drakoj (Sinjoro Ye, kiel legendo rakontas, amegis drakojn, sed teruriĝis tiam, kiam vera drako lin vizitis) — konfesita amo al tio, kion oni efektive ne komprenas aŭ eĉ timas; ŝajnigita amo, efektiva timo
【一条龙】 ①(一个行列) unu kontinua vico; unu procesio ②(配套) ĉeno; kunordigita procezo
【翼指龙】 〈古生〉 pterodaktilo
【鱼龙】 〈古生〉 ihxtiosauxro; fiŝsaŭro
【鱼龙混杂】 fiŝoj kaj drakoj intermiksitaj — bonaj kaj malbonaj homoj intermiksitaj
【云起龙骧】 drakoj leviĝas dum nuboj kolektiĝas — grandaj homoj faras sin rimarkindaj tiam, kiam okazo prezentiĝas
【直捣黄龙】 antaŭenmarŝi ĝis Huanglong kaj preni ĝin (t.e. la fortreson de la malamiko; Huanglong, aŭ Huanglongfu (en la nuna Jilin-provinco), iam estis la administra centro de Njugxen-tataroj 女真, kiun Yue Fei 岳飞, la Song-dinastia generalo, ĵuris preni)
【猪婆龙】 populara nomo de ĉina aligatoro (Alligator sinensis)
【自来水龙头】 krano por kondukata akvo
 


                                                                                                                                                                      返回目录